Use it or lose it!

Gemak dient de mens – maar wat levert het ons werkelijk op?

Gemak voelt onschuldig. Het bespaart tijd, voorkomt gedoe en maakt het leven overzichtelijker. We klikken onze boodschappen bij elkaar, pakken automatisch de lift en kopen schoenen waarin we niet meer hoeven te bukken. Wat ooit bedoeld was als ondersteuning bij echte beperkingen, is langzaam verschoven naar standaardgedrag. Dat lijkt efficiënt, maar ik vraag me steeds vaker af wat het met ons lichaam doet.

Het probleem zit niet in een gebrek aan discipline. De meeste mensen willen best bewegen. Alleen vraagt onze omgeving het nauwelijks nog van ons. Werk gebeurt achter een scherm, vervoer gaat per auto en ontspanning is zittend georganiseerd. Dat zie je terug in de cijfers 1: Nederlanders zitten gemiddeld acht tot negen uur per dag. Vooral 55-plussers en kantoorwerkers komen daar structureel bovenuit. Tegelijkertijd haalt bijna de helft van de volwassenen de beweegrichtlijnen niet 2.

We zijn dus niet lui, maar we zijn wel gewend geraakt aan stilstand. We sporten misschien een paar keer per week, maar compenseren dat met lange dagen achter bureau of televisie *3. Dat contrast wringt. In de sportschool vragen we veel van ons lichaam, terwijl we het de rest van de dag nauwelijks gebruiken. Die disbalans blijft niet zonder gevolgen.

Langdurig zitten blijkt samen te hangen met een verhoogd risico op hart- en vaatziekten, diabetes type 2 en vroegtijdige sterfte *4. Zelfs mensen die trouw sporten, ontkomen daar niet automatisch aan. Ons lichaam is gebouwd op herhaalde prikkels, op afwisseling van spanning en ontspanning. Wanneer die prikkels uitblijven, reageert het lichaam logisch: het schaalt terug.

Dat zie je vooral vanaf het vijftigste levensjaar. Zonder gerichte belasting verliezen we jaarlijks één tot twee procent spiermassa. Dat klinkt weinig, maar over twintig jaar kan dat oplopen tot een kwart van je spierkracht. Die achteruitgang merk je niet ineens, maar deze is sluipend. Opstaan kost meer moeite, traplopen voelt zwaarder en balans wordt minder vanzelfsprekend. Dit proces, bekend als sarcopenie *5, vergroot aantoonbaar het risico op vallen, verlies van zelfstandigheid en een toenemende zorgvraag

Wat me daarin bezighoudt, is onze reflex om vooral de omgeving aan te passen. We plaatsen een sta-op-stoel, vermijden ongelijke ondergronden en kiezen voor een gelijkvloerse woning. Soms is dat absoluut nodig en verstandig. Maar vaak gebeurt het terwijl het lichaam nog trainbaar is. Dan ruilen we belasting in voor ondersteuning, terwijl juist die belasting het verval kan vertragen *6.

Ik zie dat spanningsveld dagelijks om mij heen. Sommige mensen zoeken vooral ontlasting van het lichaam. Anderen zoeken manieren om het lichaam te blijven uitdagen. Dat verschil wordt met de jaren zichtbaar. Niet alleen in spierkracht, maar ook in zelfvertrouwen en zelfstandigheid. Een trap kan voelen als een risico, maar ook als een gratis trainingsmoment.

Het principe is eigenlijk eenvoudig: wat je niet gebruikt, raak je kwijt. Spieren, botten en evenwicht reageren direct op wat we van ze vragen. Blijven we ze prikkelen, dan behouden ze hun functie. Onderzoek laat zien dat gerichte spier- en balansoefeningen het valrisico aanzienlijk kunnen verminderen. Beweging verlaagt bovendien de kans op chronische aandoeningen en ondersteunt cognitieve gezondheid. Het is geen luxe, maar een vorm van onderhoud *7.

Dat betekent niet dat bewegen zonder risico is. Onjuist trainen of overbelasting kan klachten veroorzaken. Zeker bij bestaande aandoeningen is begeleiding belangrijk. Maar het alternatief voor verantwoord bewegen is geen veiligheid. Het alternatief is geleidelijke achteruitgang. Stilstand voelt comfortabel, maar maakt kwetsbaar.

Daarom stel ik mezelf en mijn toekomstige cliënten deze vraag: “passen we onze leefomgeving aan een afnemend lichaam aan, of trainen we het lichaam voor een veranderende omgeving?” Gemak geeft directe verlichting, maar inspanning bouwt capaciteit op. Wie vandaag blijft bewegen, vergroot de kans om morgen zelfstandig te blijven.

Ouder worden is onvermijdelijk. Hoe weerbaar we ouder worden, is deels beïnvloedbaar. Dat vraagt geen extreme sportprestaties of heroïsche discipline. Het vraagt herhaling, dagelijkse keuzes en soms een beetje ongemak. Kiezen voor de trap, ook al staat de lift klaar om je moeiteloos naar boven te brengen. Even bukken in plaats van iets vermijden. Blijven doen wat nog kan.

Misschien draait het uiteindelijk niet om wat vandaag het prettigst voelt. De belangrijkere vraag is wat ons over tien of twintig jaar nog bewegingsvrijheid geeft. Gemak dient de mens, maar alleen zolang het ons vermogen niet ondermijnt. Inspanning vraagt meer, maar levert ook meer op. En juist dat verschil wordt zichtbaar naarmate de jaren tellen.

Bronnen:

1 https://www.kennisbanksportenbewegen.nl/?file=11907&m=1727943796&action=file.download
    Kenisbank sport en bewegen
2 https://www.kenniscentrumsportenbewegen.nl/beweegrichtlijnen/?utm
    Kenniscentrum sport en bewegen
*3 https://europa.eu/eurobarometer/surveys/detail/2668  - factsheet Nederland
    Europese Specisl Eurobarometer on Sport and Physical
*4 https://iris.who.int/server/api/core/bitstreams/faa83413-d89e-4be9-bb01-b24671aef7ca/content
    pagina 32 - 46 adults and elderly
*5 https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6322506/?utm
    Sarcopenia, Revised European consensus on definition and diagnosis. Age and Ageing, 48(1), 16–31.
*6 https://www.kennisbanksportenbewegen.nl/?action=file.download&file=10016&m=1590591445&utm
     De plus van bewegen voor ouderen
*7 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30703272/ - Sherrington C. et al (2019)
     Authors' conclusions: vallen kan vermeden worden door training